صفحه اصلی / آموزش خوش نویسی / جالبترین اطلاعاتی که باید از خط ثلث بدانیم

جالبترین اطلاعاتی که باید از خط ثلث بدانیم

خط ثلث یکی از اقلام مهم خوشنویسی در هنر ایرانی و اسلامی است. این خط برگرفته و منبعث از خط کوفی است.خط ثلث با ساختاری ایستا و موقر، بیشتر در تزئین کتاب‌ها و کتیبه‌ها به‌کار میرود.

به هر حال این خط شباهت زیادی به خط نسخ دارد. با این تفاوت که در خط ثلث حروف تشعیر دارد، یعنی انجامه‌های حروف تند و تیز میباشد و دور و خمیدگی حروف آن بیشتر از خط نسخ میباشد.

خط ثلث دودانگ دور و چهار سانت سطح قلمی میباشد.کتیبه نگاری در این خط بیشتر از خط محقق و  خط ریحان میباشد.

دانلود بهترین اپلیکیشن آموزش خوشنویسی:

download

خط ثلث معمولا در اقلام دو میلی متر به بالا نوشته می‌شود که نسبت ریز و درشتی آن، ۲ تا ۳ میلیمتر آن را (ثلث سر فصلی) و ۳ تا ۴ میلیمتر آن را (ثلث مشقی) و اندازه ۴ میلیمتر تا یک سانتیمتر آن را (ثلث جلی) و از یک سانتیمتر به بالا را (ثلث کتیبه) نامگذاری کرده اند.

در ثلث، حروف و کلمات، درشت ولی جمع و جورتر از محقق بوده و حلقه‌ها و گره‌ها باز و در برخی موارد بسته می‌شوند.این خط برگرفته و منبعث از  خط کوفی میباشد.

ساختار و قابلیت‌های حرکتی این خط، در دو محور عمودی مانند «الف ها» و حرکت‌های افقی مانند «ی» معکوس، همراه با ترکیبات پیچیده، به کمک گردش حروف مختلف، توانایی بالایی به این خط داده است.

جالبترین اطلاعاتی که باید از خط ثلث بدانیم

تاریخچه خط ثلث

برخی معتقدند که این خط، خطی است که از خط کوفی استخراج شده و برخی معتقدند پیشینه خط ثلث به خط جلیل، که خود منبعث از خطوط نبطی و مسند بود، باز می‌گردد و سابقه آن را به خطوط ثلثین، خط طومار و خط نصف مرتبط دانسته‌اند.

در باره نخستین واضع خط ثلث اتفاق نظر وجود ندارد. ابن ندیم قُطْبة مُحَرِّر کاتب معروف اواخر عصر اموی، را واضع خط ثلث دانسته است.

قلقشندی بر آن است که واضع ثلث، ابراهیم شجری (شِحْری، سِجْزی، سگزی)، خطاط مشهور دورهء مأمون عباسی بود که آن را از ثلثین اخذ کرد.

بعدها، نویسندگان رساله‌های مختلف «آداب الخط»، غالباً ابن مُقْله بیضاوی شیرازی (درگذشت: 328) و گاه ابن بواب (درگذشت: 413) یا یاقوتِ مُستَعصَمی (درگذشت: 698) را واضع خط ثلث معرفی کرده‌ بودند.

از دوران ایلخانی کتیبه‌نگاری با خط ثلث آغاز و تا به امروز همچنان ادامه پیدا کرده است. دوره‌ی تیموری نقطه اوج و فراز خط ثلث و دوره‌ی قاجار به جهت اندام، مفردات و قدرت حروف، نقطه فروداین خط بوده است.

download torreh

اما از نظر خلاقیت، تنوع رنگی و شادابی،آثار کم‌نظیری در این دوره خلق شده‌اند.در مجموع، در دوره‌ی قاجار از اهمیت این خط کاسته شد.

این خط به عنوان خطی تزئینی و شایسته کتیبه‌نگاری تبدیل شد و در این زمینه گوی سبقت را از خط کوفی ربود. یاقوت مستعصمی را به عنوان بزرگترین خوشنویس خط ثلث نامیده اند.

خط ثلث را به دو گونه نگارش کرده‌اند:

یکی ثلث ثقیل است که با مساحت بیشتر کتابت می‌شده و دیگری ثلث خفیف است که حروف آن نازکتر و لطیف‌تر است و بر ورقی به قطع نصف نوشته خواهد شد.

ویژگی های خط ثلث

  1. الف‌های کشیده و بلند و دوایر نسبتاً کم عمق و باز از خصوصیات این خط میباشد.
  2. در خط ثلث کلمات گاهی مجزا و گاه خیلی تو در تو و سوار بر یکدیگر نوشته می‌شوند که به این علت گاهی خوانایی آن کم خواهد شد.
  3. این خط از لحاظ ظاهری بی شباهت به خط محقق نیست با این تفاوت که در این خط برخلاف محقق دور حروف بیشتر و اندازه آنها کوچکتر است.
  4. در ثلث، حروف و کلمات، درشت ولی جمع و جورتر از محقق بوده و حلقه‌ها و گره‌ها باز و در برخی موارد بسته میشود.
  5. این خط با وجود برخی شباهتها با خطوط محقق و نسخ و توقیع، در مفردات و مرکّبات، با آنها تفاوتهایی دارد.

کاربرد خط ثلث چیست؟

این خط با امکان ایجاد ترکیب‌هایی زیبا و موقر بیشتر درکتیبه های تزئینی کتاب‌ها و بناهای مختلف مذهبی و گاه غیر مذهبی به‌کار گرفته شده است.

در گذشته برای نوشتن قطعات (صفحه ای که مطلبی به قلم درشت بر آن نوشته شده باشد)، پشت جلد، عناوین، سرلوحه‌ها و تقسیمات کتابها، الواح سردر خانه ها و مغازه ها، کتابت قرآن‌های جامع، حکاکی سنگ‌ها و مهرهای قیمتی و نشان‌ها از این خط استفاده میشود.

اما عمده‌ترین و مهم‌ترین کاربرد این خط کتیبه نویسی محرابها،،قبه ها،و سر در ورودی مساجد، توأم با طرحهای اسلیمی و ختابی ، است که رواج آن، به سبب هماهنگی خط ثلث با طرحها و رنگها و کاشی کاری های مساجد مورد استفاده قرار گرفته شده است.

این خط دارای بار مذهبی نیرومندی است از این رو در دورهء پس از انقلاب اسلامی در آثار گرافیکی برای نوشتن آیات قرآن و ادعیه به‌کار گرفته شده است.

جالبترین اطلاعات درباره خط ثلث

ابداع کننده خط ثلث کیست؟

درباره نخستین واضع این خط ، اتفاق نظر وجود ندارد.ابن ندیم،قطبه محرر،کاتب معروف اواخر عصر اموی را واضع این خط میدانسته است.

قلقشندی واضع خط ثلث را ابراهیم شجری خطاط مشهور دوره مامون عباسی میدانست. بعدها نویسندگان غالبا ابن مقله و ابن بواب و یاقوت مستعصمی را واضع این خط میدانستند. ولی بیش‌تر بر این باورند که ابن مقله، به عنوان نخستین کسی که خطوط شش‌گانه اسلامی را قاعده‌مند کرد.

در تکامل اولیه این خطوط و بویژه ثلث، تأثیر بسزایی داشته و پس از وی ابن بوّاب و یاقوت مستعصمی بیشترین سهم را به خود اختصاص داده‌اند.

خط ثلث در کشور ایران و سایر کشورها

دوره شکوفایی خط ثلث در ایران، پس از عصر صفوی، بنا به دلایلی چون رونق خط نستعلیق و هرج و مرج‌های طولانی سیاسی و اجتماعی ، سیر نزولی یافت آنچنانکه تا پایان عصر قاجار ، فقط یک ثلث نویس برجسته (محمدباقر شریف شیرازی) مجال ظهور پیداکرد.

اما در عثمانی، اهمیت این خط  سیر صعودی یافت و آن دیار بتدریج به کانون ثلث نویسی تبدیل شد.
ظهور جمع کثیری از ثلث نویسان برجسته در عثمانی، طی قرون نهم تا چهاردهم و کثرت آثار به‌جا مانده از آنان، که با ابداع شیوه‌های متنوع هنری در نگارش ثلث همراه بود، گویای چنین موقعیت ممتازی میباشد.
در قرن اخیر، خط ثلث درایران ، عراق ، ترکیه،سوریه،لبنان و مصر از اقبال نسبی برخوردار بوده و استادان برجسته‌ای قدم به عرصه نهاده‌اند.

شیوه‌های رایج ثلث در این نواحی، به رغم برخی تفاوتها، همان شیوه‌های دوره صفوی و عثمانی میباشد.

ثلث نویسان مسلمان کدامند؟

برخی از ثلث نویسان و کتیبه نویسان برجسته سایر سرزمینهای اسلامی از این قرارند:
عثمانی (ترکیه) : حمداللّه آماسی ( متوفی ۹۲۶)، احمد قره حصاری (متوفی ۹۶۳)، حسن چلبی (متوفی ۱۰۰۲)، حافظ عثمان (متوفی ۱۱۱۰)، مصطفی راقم (متوفی ۱۲۴۱)، اسماعیل زهدی (قرن دوازدهم)

محمود جلال الدین (متوفی ۱۲۴۵)، مصطفی عزّت (متوفی ۱۲۹۳)، محمد شفیق بک (متوفی ۱۲۹۷)، راسم افندی (متوفی ۱۳۰۲)، سامی افندی (متوفی ۱۳۱۳)، احمد کامل (متوفی ۱۳۶۰)،

اسماعیل حقّی (متوفی ۱۳۶۵)، محمود یازَر (متوفی ۱۳۷۲)، مصطفی حلیم (متوفی ۱۳۴۳ ش ۱۹۶۴)، حامد آمدی (متوفی ۱۴۰۳).

سوریه و لبنان: ابراهیم الرفاعی (متوفی ۱۴۰۳)، کامل البابا (متوفی ۱۴۱۲)، نسیب مکارم.
مصر: محمد مونس (متوفی ۱۳۱۸)، محمدعلی مکّاوی، محمد حُسْنی، محمود شحّات، علی بدوی (متوفی ۱۳۵۳)، سیدابراهیم (متوفی ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴)، نجیب هواوینی.
عراق: هاشم محمد بغدادی (متوفی ۱۳۵۲ ش /۱۹۷۳)، محمد صبری هلالی (متوفی ۱۳۷۲)، عبدالغنی عبدالعزیز، مهدی جبوری.
افغانستان: عزیزالدین وکیلی فوفَلْزایی

torreh cta

download

5/5 ( 1 نظر )

درباره kyousefi

همچنین ببینید

خط توقیع

خط توقیع چیست؟ بررسی خط توقیع و آشنایی با تاریخچه این خط

خط توقیع یکی از خطوط  شش گانه خوشنویسی میباشد که بیشتر برای نوشتن توقیعات استفاده …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *